قدرت بزرگى را تشكيل مىداده‌اند و يك امر به اصطلاح تشريفاتى و فانتزى در كنار جامعه نبوده‌اند بحثى نيست ؛ سخن در اين است كه عملكرد اين قدرت در چه جهت بوده است ؟ آيا در جهت تكامل و پيشرفت تاريخ و در جهت كمال انسانها بوده و يا در جهت خلاف ؟ و گفتيم كه برخى - نمىتوان گفت براساس يك مطالعه ، بلكه براى اغفال نوآموزان - فلسفه‌اى از پيش خود براى دين و براى نهضت انبيا مىسازند و بعد مىگويند بر اساس اين فلسفه خواه ناخواه دين هميشه مردم را به اعراض از زندگى و پليد شمردن زندگى دعوت مىكرده است . دربارهء اين مطلب بحث كافى شد . در جلسهء گذشته « 1 » جمله‌اى گفتم كه بعضى از دوستان از من خواستند كه در اطراف آن بحثى بكنم و آن جمله اين بود : در اينكه دين در گذشته به صورت قدرتى عظيم بوده است بحثى نيست ، سخن در دو چيز ديگر است : يكى اينكه آيا در آينده هم دين و ايمان به پيغمبران به صورت يك قدرت عظيم خواهد بود يا نه ؟ و به عبارت ديگر آيندهء دين و مذهب چه خواهد بود ؟ و ديگر اينكه در گذشته كه چنين قدرتى بوده در چه جهتى بوده است ؟ راجع به اينكه در آينده چه خواهد بود و چگونه پيش‌بينى مىشود و از چه راهى مىتوان پيش‌بينى كرد ، مايل بودم كه بحثى بكنم ولى من همين‌قدر يادآورى مىكنم كه گرچه اين بحث ، بحث بسيار خوب و مفيد و لازمى است و يك نوبت ديگر اين موضوع را در يكى از شهرستانها بحث كرده‌ام ولى در اين دو شب باقىمانده نمىتوانم وارد اين بحث بشوم اما وعده مىدهم كه در آيندهء نزديك ده شبى ان‌شاءاللَّه به حول و قوهء الهى دربارهء آيندهء دين و مذهب بحث بكنيم . وارد شدن يك فرد در تاريخ بحث امشب من ، هم به مناسبت زمان كه شب عاشوراست و هم به مناسبت ادامهء بحثهاى دو شب گذشته ، دربارهء نقش حادثهء كربلا در تحول تاريخ اسلامى است . به عبارت ديگر امام حسين عليه السلام با اين نهضتى كه كرد آيا وارد تاريخ اسلام شد يا نشد ؟ اينكه عرض مىكنم وارد تاريخ اسلام شد يا نه ، به معنى اين است كه يك فرد اگر در تاريخ زمان خودش عامل مؤثرى نباشد و نقش مؤثرى نداشته باشد و آينده

--> ( 1 ) . [ نوار جلسات گذشته موجود نيست . ]